Historia fortyfikacji
Image
Image
Image
Image
Image

>> Kalendarium dziejów Twierdzy Nysa 


Od najdawniejszych dziejów przez Nysę przechodziły liczne szlaki handlowe, co sprzyjało jej rozwojowi. W celu zabezpieczenia się przed częstymi grabieżami, jak wiele innych miast średniowiecznych, Nysę otoczono murami obronnymi z wieżami i basztami. Ich widok przedstawia drzeworyt zamieszczony w Kronice Świata z 1493 r. Wraz z rozwojem technik wojennych modernizowano systemy obronne miasta.

Pierwsze nowożytne fortyfikacje w Nysie powstały w 1594 r. wg. projektu Johanesa Schneidera z Lindau za sprawą ówczesnego biskupa Andreasa von Jerin. Umocnienia te już w 1643 r. zaczęto przebudowywać wg. szkoły holenderskiej i nowowłoskiej, kładąc nacisk na system obrony skrzydłowej. Do istniejących fortyfikacji dobudowano nowe, zwiększając ilość bastionów. Miasto zostało otoczone wałem, 10 bastionami, 4 rawelinami oraz fosą wodną.
Po całym obwałowaniu biegła ukryta droga. Z tych obiektów do dzisiejszych czasów zachował się - wielokrotnie modernizowany - bastion Św. Jadwigi przy ul. Piastowskiej.

Okresem przełomowym dla nyskich fortyfikacji był rok 1741, kiedy w czasie wojny Austrii z Prusami, król pruski Fryderyk II zdobył miasto. W wyniku traktatu pokojowego Śląsk, a z nim Nysa przeszły pod panowanie pruskie. Fryderyk II doceniając strategiczne położenie miasta oraz istniejące już fortyfikacje, postanowił uczynić z Nysy twierdzę. Na jego zlecenie holenderski inżynier Gen Cornelius von Walrawe, przebudował fortyfikacje otaczające miasto nazwane Obwałowaniami Dolnymi. Równocześnie na drugim brzegu rzeki zbudowano Forty Górne. Powstało w ten sposób nowe miasto Friedrichsstadt,  będące  rodzajem  koszar lub obozu wojskowego (obecnie jest to dzielnica Nysy - Radoszyn). Po obu brzegach rzeki zostały wzniesione reduty - Kardynalska i Kapucyńska.
Powstała twierdza - obóz warowny, strzegący granice nowozdobytej prowincji śląskiej na wschodnim odcinku gór Sudeckich tj. prawie od bramy Morawskiej aż do Gór Złotych. W tym okresie zbudowano także m.in. Fort Prusy wraz z pasami obwałowań, zwanymi Jerozolimskimi, promieniście rozchodzącymi się w  kierunku rzeki. Fort ten był samodzielną cytadelą w Fortyfikacjach Górnych. Oprócz wspomnianych już obwałowań od Fortu Prusy biegła sucha fosa niemal do torów kolejowych  (przy ul. Grodkowskiej), zwana Obwałowaniami Wysokimi. Zastosowane rozwiązania architektoniczne fortyfikacji o dobre kilkadziesiąt lat wyprzedzały swoje czasy. Istniała nawet możliwość zatopienia miasta w razie zajęcia go przez wroga. Modernizacja fortyfikacji była prowadzona przez następców von Walrawe aż do XIX wieku.
 
Nysa była Twierdzą uważaną za jedną z najsilniejszych i najnowocześniejszych w ówczesnej Europie. Opinię tę potwierdza fakt, że wojska napoleońskie w 1807 r. aż 114 dni oblegały Nysę nieustannie ją ostrzeliwując ciężką artylerią. O sile rażenia świadczy fakt, że w mieście ocalało tylko pięć domów.  Dopiero brak odsieczy z amunicją i żywnością zmusił Nysę do kapitulacji. Pamiątką tego oblężenia jest żeliwna kula wmurowana w Dom Wagi Miejskiej. Zmieniające się z upływem czasu techniki wojenne oraz zastosowanie w XIX wieku dział z gwintowanymi lufami, spowodowały utratę militarnego znaczenia fortyfikacji. Od 1871 r. zaczęła się ich stopniowa likwidacja. W 1903 r. Nysa oficjalnie przestała być Twierdzą. Obiekty forteczne pełniły często rolę więzienia i obozu jenieckiego. Przetrzymywany był tu na przykład wybitny polityk rewolucji francuskiej, jeden z twórców Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, markiz de La Fayette. W 1916 r. w czasie I Wojny Światowej więziony był tu Charles de Gaulle, późniejszy prezydent Francji. Natomiast w nieistniejącym już Forcie Ziemnym na placu Paderewskiego osadzono uczestników III Powstania Śląskiego. Obecnie znajduje się tam obelisk upamiętniający te wydarzenia. Do czasów obecnych zachowało się około 60% dawnych fortyfikacji, rozlokowanych na obszarze ponad 230 hektarów.

W prawie 150-letnim okresie rozbudowy twierdzy można wyróżnić kilka etapów intensywnych prac:
1740-56  Budowa górnych i rozbudowa dolnych obwarowań
1767-91  Rozbudowa górnych obwarowań o oba boczne skrzydła
1809-1812 i 1839-1849 Drobne ulepszenia i przebudowa
1865-1888 Modernizacja obwarowań i budowa fortów na przedpolu.

Projektowanie i kierowanie rozbudową twierdzy wykonywali budowniczowie - fortyfikatorzy różnych narodowości m.in.:
- Korneliusz von Walrawe

- Rothengatter
- von Wrede
- Lefevre
- von Castillion
- Freud
- von Harroy

Z punktu widzenia etapów przestrzennego rozwoju twierdzy to, oprócz stanu z 1741 roku można wyróżnić 2 etapy:
- Rozszerzenie i przebudowa obwarowań miasta na prawym brzegu i obwarowanie przedmieścia Radoszyn na lewym brzegu za pomocą fortu Prusy oraz obwałowań Kapucyńskich i Jerozolimskich.
- Umocnienie wzgórz na lewym brzegu na lewym i prawym skrzydle od fortu Prusy i obwarowanie drugiego przedmieścia Zawodzie.

Według koncepcji Fryderyka II, twierdza miała być "obozem warownym". Idea ta wyprzedziła o kilkadziesiąt lat podobne poglądy Montelemberta i Rogniata.
Koncepcja ta znalazła także zastosowanie w pozostałych twierdzach śląskich strzegących granicy wzdłuż łańcucha gór Sudeckich i ich przełęczy tj. twierdzy w Kłodzku i twierdzy w Świdnicy, a w pewnym stopniu także i typowo górskiej twierdzy w Srebrnej Górze.
W Nysie, oprócz miasta głównego, z zakładami produkcji broni, siedzibą garnizonu i miejscem gromadzenia sił wojskowych było przedmieście Radoszyn ze swymi koszarami i magazynami oraz przedmieście Zawodzie z rozległymi terenami ćwiczebnymi i obozowymi.
W ostatnim etapie rozwoju objęła ona rozległy obszar, obsługiwany przez kolej przechodzącą przez wewnętrzny obszar twierdzy i  podlegający rygorom wojskowym.
Oprócz nieistniejących już znakomitych obwarowań miasta o najszerszym ich paśmie z pośród twierdz śląskich, zachowana część reprezentuje rozmaite rodzaje fortyfikacji w terenie górzystym, równinnym i zalewowym, z okresu XVIII i XIX wieku o wielkich walorach historycznych, dydaktycznych i krajobrazowych.




KALENDARIUM DZIEJÓW TWIERDZY NYSA

 

1594

Budowa pierwszych nowożytnych fortyfikacji wg. projektu Johanesa Schneidera z Lindau

1618 - 1648

Wojna Trzydziestoletnia

1621

Zdobycie i splądrowanie miasta przez margrabiego von Jagerndorf

1632

Elektor saski Jan Jerzy I Wettyn zajmuje miasto

1643

Przebudowa umocnień wg. wg. szkoły holenderskiej i nowowłoskiej

1643-1700

Budowa Bastionu św. Jadwigi

1740-1756

Budowa górnych i rozbudowa dolnych obwarowań

1741

Zdobycie miasta przez króla pruskiego Fryderyka II

1741

Rozpoczęcie rozbudowy Twierdzy wg. projektu holenderskiego inżyniera Corneliusa von Walrawe. Budowa m.in. Reduty Kapucyńskiej, Reduty Kardynalskiej, Fortu Prusy, Fortu Wodnego

1742-1756

Wzniesienie Obwałowań Jerozolimskich wewnętrznych. Przebudowa Bastionu św. Jadwigi

1742-1745

Budowa Przeciwstraży Kleszczowych

1745

Przebudowa Fortu Wodnego

1748

Budowa Reduty Jerozolimskiej wchodzącej w skład Obwałowań Jerozolimskich wewnętrznych

1758

Oblężenie przez wojska austriackie. Budowa Wysokiej Baterii

1767-1774

Budowa Obwałowań Jerozolimskich zewnętrznych według projektu Lefevre’a i von Castillona

1771-1776

Modernizacja Fortu Prusy. Rozbudowano m.in. chodniki przeciwminowe i wzniesiono trzy flesze

1774-1791

Budowa Obwałowań Wysokich

1807

Wojny Napoleońskie, oblężenie i bombardowanie miasta przez oddziały wirtemberskie zakończone kapitulacją

1809-1849

Drobne ulepszenia i przebudowa fortyfikacji

1849

Budowa Nowej Fleszy

1865-1867

Modernizacja Obwałowań Wysokich

1865

Budowa tymczasowych Fortów I i II

1865-1888

Modernizacja obwarowań i budowa fortów na przedpolu

1866

Budowa tymczasowego Fortu III

1871-1878

Przebudowa Fortów I, II i III na forty stałe

1875

Budowa Obwałowań Kolejowych

1878-1883

Budowa Niskiej Baterii

1878-1880

przebudowa Fortu Wodnego. Wtedy zyskał postać czworobocznej lunety, otoczonejwałami ziemnymi, zamkniętej wałem szyjowym

1881-1883

Rozbudowa i wzmocnienie Fortu III

1903

Nysa oficjalnie przestaje być twierdzą. Obiekty forteczne w większości pełnią rolę magazynów i więzień

1910

Budowa Kasyna Oficerskiego w narożu Reduty Kapucyńskiej

1910

Przekształcenie Fortu Wodnego na magazyn amunicji.

1914

Przekształcenie Fortu Prusy na magazyn sprzętu wojskowego

1914-1921

I Wojna Światowa. Obiekty forteczne pełniły często rolę więzienia i obozu jenieckiego.
W nieistniejącym już Forcie Ziemnym na placu Paderewskiego osadzono uczestników III Powstania Śląskiego.

1918

Umocnienia Obwałowań Kolejowych przekształcono w park, a kazamaty na magazyny.

1926-1934

Wyburzenie części Obwałowań Jerozolimskich wewnętrznych

1934

Forty I, II i III zamienione na magazyny broni i amunicji

1939-1945

II Wojna Światowa

1945

Zdobycie Nysy przez wojska radzieckie.